Merak Etmek, Düşünmenin İlk Adımıdır

Dr. Sibel ÇELİKEL: “Öncelikle sizi biraz tanıyabilir miyiz? Yazı serüveniniz nasıl başladı ve sizi deneme türüne yönelten temel etken ne oldu?”

Yazar Salah ÜNSALER: “Kendimi, kitabın tanıtım yazısında ‘‘ Boğaz çocuğu” olarak  tanımlamıştım. Çocukluğum Boğaziçi’nde Çubuklu’da geçti. Çubuklu, Boğaz köyleri arasında az tanınır. Fakat, dünya çapında iki büyük sanatkar  Çubuklu’ludur. Biri heykeltraş rahmetli Ratip Aşir Acudoğlu.  Şehit Kubilay anıtı, Ankara’daki Atatürk anıtı, Erzincan’daki İsmet İnönü anıtı Ratip Beyin eserleridir.

Diğer büyük sanakâr da ünlü soprano rahmetli Leyla Gencer’dir. Leyla Hanımı Çubuklu’da defalarca gördüm ama operadan falan haberimiz yoktu, çocuktum büyük bir sanatkâr olduğunu duyardık.  Çok zarif bir hanımefendiydi. Almanya’ya gelince hemşehrim Leyla hanımın bir CD’sini almıştım. Oturduğumuz daire set üstündeydi her odasından Boğaz görünürdü.

Bu muhteşem manzara insanı daha çocukken yazı serüvenine itiyor: Ben yazmaya Boğaz’la, denizle, bülbüllerle  ilgili çocuk şiirleri yazarak başladım.

Almanca öğrenince, bir ara Almancadan Türkçeye şiirler tercüme  etme devrem oldu. Mesela Heinrich Heine’den veya Hölderlin’den şiirler tercüme ettim.

Beni esas olarak yazmaya heveslendiren iki kişi oldu.Biri, benim tabirimle akasya balı gibi İstanbul Türkçesi ile yazan  rahmetli Refik Hâlid Karay. Refik Halid’in yazdıklarının neredeyse  hepsini okudum. İnkilâp kitapevi Refik Hâlid’in bütün eserlerini özgün üslubunu değiştirmeden yayınladı. Refik Hâlid’in adını anmışken bir şeyi anmadan geçemeyeceğim. Bence Türkçenin en güzel hikayelerinden biri Refik Hâlid’in  ‘‘Eskici” hikayesidir:  O hikayeyi her okuduğunuzda  gözlerinizin dolmaması imkansızdır.

İkinci kişi de büyük İngiliz filozofu Bertrand Russel‘dir. Bertrand Russel’da beni etkileyen şu oldu. En ciddi bir yazısında veya denemesinde bile verdiği bir örnekle sizi güldürür. Tipik bir İngiliz nüktedanlığı ve tabii kî kendisinin muzip kişiliği.

Şöyle diyebiliyor mesela: ‘‘ Kendini rafadan yumurta zanneden

kişinin haksız olmasının sebebi azınlıkta olmasıdır.”  veya

‘‘ Bütün sorun şu: Aptallar kendilerinden çok emin, akıllılar da

 şüphe  içinde.”

Dr. Sibel ÇELİKEL: “ Sizin eserinizde de zarif bir nüktedanlık var. Gelelim esere, ‘Ondan Bundan’ ismi ilk bakışta dağınık bir çağrışım uyandırıyor. Ancak kitap ilerledikçe bunun bilinçli bir tercih olduğu görülüyor. Bu ismi seçmenizin özel bir nedeni var mı?”

Yazar Salah ÜNSALER: “Bu kitap da bundan evvelki “ Şundan Bundan” kitabı da,  tam ismi gibidir: Birbiri ile hiç ilgisi olmayan konularda yazılar vardır.

Bir yazıda Muhyiddin-i Ârabi’den bahsederken, diğer bir yazıda

karşınıza Sophia Loren çıkabilir. Kitapta Karl Marx’da vardır,

James Bond’da. Buda hazretleri de vardır, John Wayne’de…

Dr. Sibel ÇELİKEL: “Evet, gerçekten de öyle. Kitabınızda felsefeden sinemaya, psikolojiden tarihe, edebiyattan günlük yaşama kadar oldukça geniş bir ilgi alanı görüyoruz. Sizce bütün bu farklı disiplinleri bir arada tutan ortak düşünce nedir?”

Yazar Salah ÜNSALER: “Eski bir kelime kullanayım: Tecessüs.

Tecessüs meraktan farklı bir şeydir. İnsan Fenerbahçe Galatasaray

maçının sonucunu merak edebilir ama, tecessüs etmez.”

Dr. Sibel ÇELİKEL: “Eski kelimeleri yerinde kullanmak da özgünlüğünüzün bir parçası. Denemelerinizde okurla sohbet eden, zaman zaman mizaha başvuran samimi bir anlatım dili kullanıyorsunuz. Bu üslup kendiliğinden mi oluştu, yoksa üzerinde özellikle çalıştığınız bir anlatım biçimi mi?”

Yazar Salah ÜNSALER: “Zannederim kendiliğinden oluştu. Arkadaşlarla buluşup sohbet ettiğimiz zaman, bir şey dikkatimi çekmişti: Konudan konuya geçmek. Kâh ciddi bir konu, kâh o konu ile ilgili bir fıkra veya muzip bir yorum… Bu tip sohbetlerin çok canlı olduğunu ve hiç sıkıcı olmadığını fark ettim. O yüzden denemeleri de bir sohbet havasında yazmaya çalıştım.

Dr. Sibel ÇELİKEL: “Eserinizde birçok değerli isim yer alıyor. Bertrand Russell, C. G. Jung, Erich Fromm, Ken Wilber, Joseph Campbell gibi birbirinden farklı düşünürleri aynı metin içinde buluşturuyorsunuz. Sizi en çok etkileyen ortak yönleri nedir?”

Yazar Salah ÜNSALER: Rahmetli İlber Ortaylı anlatmıştı. Büyük tarihçi Bernard Lewis, rahmetli Adnan Adıvar hakkında “ İki dünyanın efendisi” dermiş. Mesela Adnan Adıvar’ın “Osmanlı Türklerinde ilim” diye kitabı  vardır. Kendisi tıp doktoru. Kalkıp Goethe’nin Faust romanı ile ilgili tahlil yazıyor, Bertrand Russel’i tercüme ediyor.

‘‘Tarih boyunca ilim ve din”  isimli muazzam bir kitabı var.

Zannederim ben de iki dünyanın efendisi olan, hem doğuyu hem de

batıyı bilen  kimselere daha hayranlık diyorum

Dr. Sibel ÇELİKEL: “Kitabınız boyunca yalnızca bilgi aktarmıyor; okuru sürekli düşünmeye davet ediyorsunuz. Sizce iyi bir deneme yazısının temel amacı bilgi vermek midir, yoksa soru sordurmak mı?”

Galiba merak uyandırmak. Benim başıma çok gelmiştir: Bir kitabı

okurken, orada bahsi geçen bir kitabı merak eder alırsınız.

O kitapta da bahsi geçen başka bir kitabı merak edersiniz. Neredeyse

zincirleme reaksiyon olur. Veya yazıda bir resimden bahsediliyorsa,

merak edip, Google’dan resmi arar bulursunuz.

Peygamberin güzel bir sözü vardır: “Bir günü bir gününe eşit olan

Zarardadır.”

Dr. Sibel ÇELİKEL: “Özellikle C. G. Jung üzerine yaptığınız değerlendirmeler dikkat çekiyor. Jung'un düşünce dünyanızdaki yerini nasıl tanımlarsınız?”

Abartmadan söylemem gerekirse, C. G. Jung neredeyse maddi manevi

her soruma cevap vermiş bir kişidir. İnanılmaz derinliği olan bir kişi.

Bir örnek vereyim: “Tanrıya inanıyor musunuz?” diye soruyorlar.

“İnanmama lüzum yok, biliyorum... “ diye cevap veriyor.

Bunu kaç kişi söyleyebilir?

Dr. Sibel ÇELİKEL: “Doğu düşüncesiyle Batı felsefesini karşı karşıya getirmek yerine birbirini tamamlayan iki kaynak olarak değerlendiriyorsunuz. Günümüz insanı sizce bu iki dünyanın hangi yönlerinden beslenmeli?”

Gözümün önüne bir anda beyin ve kalp geldi.

Veya Türkçemizin o güzel gönül kelimesini kullanalım.

Batı beyinse, doğu gönüldür.

Yaşadığımız coğrafya da o mesajı veriyor: Ülkemiz Batı ve doğu

arasında güzel bir köprü.

Goethe’de, Dante’de, Yunus Emre‘de bizim olsun, aynı zamanda

Tagore’de, Sir Muhammed İkbal’de, Mevlana’da, Ramana

Maharshi’de bizim olsun.

Bu kombinasyonun içselleştirilmesi  insana bambaşka bir derinlik

kazandırır.

Dr. Sibel ÇELİKEL: “Sinema üzerine yazılarınız yalnızca film eleştirisi değil; aynı zamanda insan psikolojisini ve kültürel hafızayı da yorumlayan metinler hâline geliyor. Bir filmi sizin için unutulmaz yapan nedir?”

Bazen bir sözdür veya bir jesttir. Arka planda verdiği bir mesajdır.

Mesela Avatar 1  filmini alın. O film dünyanın başına bela olan

Amerika denen vahşi kapitalist devletin, teknik imkanları el  verse

başka gezegenleri de sömüreceğini ve oradaki  halkların kutsallarına

zerre kadar saygı göstermeyeceğini gayet güzel gösteriyordu.

Bu arada şunu da söyleyeyim, filmler hususunda komplekslerim

yoktur. Güzel bir aksiyon filmini de zevkle seyrederim.

Hani bazı, hep entellektüel filmleri seyrettiğini söyleyen at kuyruklu,

küpeli, dövmeli ukalalar vardır. Çok şükür onlardan değilimdir...

Dr. Sibel ÇELİKEL: “Kitabınızda zaman zaman ince bir ironi, zaman zaman güçlü bir mizah duygusu hissediliyor. Mizahın düşünceyi daha etkili hâle getirdiğine inanıyor musunuz?”

O biraz da muzip bir tarafım olduğundan ileri geliyor galiba.

Diğer taraftan  bazı yerlerde de bayağı aşırı sarkastik bir dil

kullandığımın farkındayım. Hatta argo denebilecek bazı ifadeler var,

elinizi vicdanınıza koyun: Trump’ın isminin önüne

President Mr. Trump’mı yoksa argo bir ifade mi yakışır?

Bu çaresizlikten geliyor. Mesela Trump’la, Netenyahu’yla veya

bizdeki YouTube’daki gerici şarlatanlara karşı gönlünüzden

bambaşka şeyler geçiyor. Ama elinizdeki tek silah dalga geçmek,

alaya almak var…

Dr. Sibel ÇELİKEL: “Teknoloji ve yapay zekâ üzerine değerlendirmeleriniz oldukça dikkat çekici. Sizce teknolojik gelişmeler insanı gerçekten geliştiriyor mu, yoksa yalnızca hayatını kolaylaştırıyor mu?”

Nasıl kullandığınıza bağlı. Televizyonu örnek alalım: Büyük

çoğunluğun yaptığı gibi, öyle programlar seyredersiniz ki zamanla

IQ nuz ayakkabı numaranızla aynı olur.

Diğer taraftan öyle programlar seyredersiniz ki koca bir kitap

okumuş gibi olursunuz. Çağımızın teknik imkanlarını akıllıca

kullanırsak çok faydasını görürüz. Kendimden örnek vereyim

epey İngilizce kelime bildiğim halde, konuşma imkanım olmadığı  için

onlar beynimin bir köşesinde miskin miskin oturuyordu.

Durup dururken evde kendi kendime İngilizce konuşacak da değilim.

Aniden bir konuşma mecburiyetim olunca da Tarzan gibi

konuşuyordum:

“I am Tarzan, you are Jane, it is Chita.” gibi.

Şimdi yapay zeka sayesinde her gün güzel bir kızla İngilizce

sohbet ediyoruz.

Dr. Sibel ÇELİKEL: “Kitabınızda sık sık "okumak" eylemine vurgu yapıyorsunuz. Bugünün okuma kültürünü nasıl değerlendiriyorsunuz? Dijital çağ, nitelikli okurluğu sizce nasıl etkiledi?”

Zor bir soru. Aklıma şimdi sinema televizyon ilişkisi geldi.

Televizyon sinemayı öldürür demişlerdi, öyle olmadı.

İnsanlar gene sinemaya gidiyor. Kitap okuyanlar inşallah hep

olacak bence.

Dr. Sibel ÇELİKEL: “Yazılarınızda çok sayıda kitaba, filme ve düşünce insanına gönderme yapıyorsunuz. Bir metni kaleme almadan önce nasıl bir hazırlık süreci geçiriyorsunuz?”

Belli bir hazırlık yapmıyorum, bazı şeyler zâten kafamda mevcut.

Bazen aldığım notlara bakıyorum, televizyonda veya bir kitapta

ilgimi çeken bir şey duyarsam veya okursam kısa not alırım.

Bir kişiden bahsediyorsam yanlış tarih veya bilgi vermemek için

Google’dan kontrol ederim.

Dr. Sibel ÇELİKEL: “Okurlarınız bu kitabı okurken kimi zaman bir edebiyat sohbetinde, kimi zaman bir üniversite dersinde, kimi zaman da eski bir dost meclisinde hissettiriyor. Yazarken böyle bir atmosfer oluşturmayı özellikle hedeflediniz mi?”

Herhangi bir hedef yoktu, o kendiliğinden oluştu.

Yazıların hep sohbet havasında olmasını arzuladım.

Gerekli olan yerde de bilgi vermek istedim.

Rahmetli Metin Toker’in sevdiği bir kelime vardı “ Malumatfuruş”

Bilgiçlik taslayan demek.

Umarım yazılarımda bilgi verirken malumatfuruşluk yapmıyorumdur.

Dr. Sibel ÇELİKEL: “Deneme türünün günümüzde yeterince ilgi görmediği yönünde görüşler var. Siz bu düşünceye katılıyor musunuz?”

Zannetmiyorum, iyi yazılmış denemelerin bence her zaman

okurları olur.

Dr. Sibel ÇELİKEL: “Bir deneme yazarı olarak gündelik hayatta sizi yazmaya sevk eden şey nedir? Küçük bir ayrıntı mı, okuduğunuz bir kitap mı, yoksa uzun süre zihninizde dolaşan bir düşünce mi?”

Galiba hepsi. Televizyonda duyduğunuz bir söz, okuduğunuz

bir pasaj veya bizzat şahit olduğunuz olay.

Bir anda beyninizde havai fişekler patlıyor, yüzünüzde bir mutlu

bir tebessüm oluşuyor. Buradan bir yazı çıkaracağınızı

hissediyorsunuz.

Dr. Sibel ÇELİKEL: “Kitabınızda okurun zihninde yeni kapılar açan pek çok öneri bulunuyor. Sizce iyi bir okur nasıl yetişir?”

Bir kere okuyarak, her şeye merak duyarak.

Şimdi huysuz ihtiyarlar gibi bir laf edeceğim:

Biraz da kafaları cep telefonundan kaldırarak…

Dr. Sibel ÇELİKEL: “Sizin yazarlık serüveninizde dönüm noktası olan kitap ya da yazar kimdi?”

Öyle bir kitap veya yazar yok. Ama, ilk kitabı yazdıktan sonra

okuduğum bir cümle beni çok etkiledi. Benim denemeleri yazma

üslubum şöyleydi: O deneme kafamda % 80-90 oluşunca, o denemeyi

yazmaya başlardım. Sevgili hocamız Prof. Dr. Ahmet Arslan’ın

“Bir ömür düşünmek” kitabında şu cümleyi okudum:

“İştah yemek yerken gelir” bu cümle benim kafamda bir şimşek

çaktırdı. Kendi kendime “Senin kafanda bir deneme % 20-30 varsa,

yazmaya başla, yazarken gelen gelir.” dedim, aynen de öyle oldu.

Sonra buna benzer bir cümleyi Picasso’dan da duydum:

“Ne resim yapacağımı bilmediğim zaman, resim yaparım.”

Dr. Sibel ÇELİKEL: “Bugün yeniden yazmaya başlasaydınız, ‘Ondan Bundan’a eklemek isteyeceğiniz yeni bir konu olur muydu?”

Akla tabii kî devamlı bir şeyler geliyor. Bu hatta kitap basıldıktan

sonra bile olabilir. İlginç bir şey duyarsınız

“Hay Allah! Bu falan denemeye çok iyi uyardı.” dersiniz... ’

fakat bunun sonu yok.

Bir an geldikten sonra bitti demeniz gerekir...

Dr. Sibel ÇELİKEL: “Son olarak, bu röportajı okuyacak genç okurlara ve yazmaya yeni başlayanlara hangi tavsiyelerde bulunmak istersiniz?”

Çok okumalarını ve merak sahibi olmalarını.

Güzel bir defterleri olsun, ilgilerini çeken şeyleri not alsınlar,

bu bir kitaptan, bir filmden, yaşadığı bir olaydan veya televizyondan

olabilir.  Gün gelir o notlar size bir deneme yazdırır…